Öll lögmál við stjórnun fyrirtækja voru brotin hjá Eimskip

Ugla

Fífldirfska forstjóra og stjórnar Eimskipafélagsins var með ólíkindum og leiddi til þess að óskabarn þjóðarinnar varð að vandræðabarni Landsbankans enda í raun gjaldþrota. Ábyrgðin liggur hjá stærstu eigendunum sem hafa leitt félagið áfram á undanförnum árum. Þetta segir Þorkell Sigurlaugsson meðal annars í nýrri bók Ný framtíðarsýn sem kemur út á morgun, þriðjudag. Öll venjuleg lögmál í stjórnun fyrirtækja voru brotin og því fór sem fór. Eimskip er dæmi um það hvernig farið getur þegar lánastofnanir og eigendur þeirra eru bæði stórir hluthafar og stórir lánveitendur í fyrirtækjum. „Eigendur og stjórnendur fyrirtækja hafa brugðist. Íslendingar borga fyrir ævintýrið,“ segir Þorkell Sigurðlaugsson á einum stað í bókinni.

Ugla

Þorkell Sigurlaugsson höfundur bókarinnar Ný framtíðarsýn.

Það er Bókafélagið Ugla sem getur Nýja framtíðarsýn út. Þorkell Sigurlaugsson fjallar um nauðsyn þess að þjóðin móti sér nýja framtíðarsýn við endurreisn efnahagslífsins þar sem nýir stjórnarhættir, bætt viðskiptasiðferði, sjálfbærni og nýsköpun eru höfð að leiðarljósi. Fjallað er ítarlega um stjórnun fyrirtækja, einkum hlutverk stjórna, stjórnarhætti stjórna og æðstu stjórnenda. Þorkell telur brýnt að innleiða ný gildi við stjórnun fyrirtækja og endurvekja gömul gildi sem hundsuð voru í fífldirfsku og hrunadansi síðustu ára. Efnahagsleg umgjörð, eftirlitskerfi ríkisvaldsins og ný framtíðarsýn stjórnvalda, fyrirtækja og einstaklinga skipta höfuðmáli í þeirri uppbyggingu sem framundan er.

Þorkell er framkvæmdastjóri fjármála- og þróunarsviðs Háskólans í Reykjavík, en hann var áður framkvæmdastjóri hjá Eimskip og Burðarási. Þorkell hefur setið í stjórnum fjölmargra fyrirtækja og ritað fjölda greina og bóka um stjórnunarmál og viðskipti.

Endalok óskabarna þjóðarinnar

Þorkell rifjar upp að á fyrstu árum aldarinnar hafi verið vinsælt að gagnrýna gömlu kapitalistana. Því var gjarnan haldið fram að þeir væru sofandi og ekki nægilega djarfir að ráðast í ný verkefni. Í þessu sambandi rekur hann stuttlega hvernig fór fyrir Eimskip, en mörg fleiri dæmi eru tekin í bókinni:

„Björgólfur Guðmundsson og hans félagar í Samson eignuðust ráðandi hlut í Eimskipafélaginu árið 2003, nánar tiltekið 19. september þegar stóra uppskiptingin og uppbrot viðskiptalífsins átti sér stað. Það voru Landsbankinn og Íslandsbanki sem stóðu að uppstokkuninni. Íslandsbanki fékk hlut Eimskips í Flugleiðum, Íslandsbanka og Sjóvá Almennum, og þá keypti Íslandsbanki kjölfestuhlut í Straumi. Landsbankinn fékk flutningastarfsemi og sjávarútvegsstarfsemi Eimskips, þ.e. Brim sem innihélt meðal annars Útgerðarfélag Akureyringa, Harald Böðvarsson og Skagstrending svo og Burðarás og eignarhlutinn í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Marel o.fl. Þessi viðburður á eftir að verða skráður í sögunni sem einn merkasti viðburður í sögu viðskiptalífs hér á landi og eftir á að hyggja með ólíkindum að hann skyldi leyfður af Fjármálaeftirlitinu og stjórnvöldum. Nýir auðmenn voru að koma sterkari inn á leikvöllinn og orðið ljóst að bankarnir réðu algjörlega íslensku atvinnulífi, bæði sem lánveitendur og eignaraðilar.

Um svipað leyti sagði Björgólfur Guðmundsson á landsfundi Samfylkingarinnar að Eimskip hefði verið of stórt og aldrei sýnt frumkvæði. Þegar aðrir hefðu sýnt frumkvæði hefði Eimskip drepið það. Á þessum sama fundi var einnig Styrmir Gunnarsson, ritstjóri Morgunblaðsins.

Það vakti athygli að Samfylkingin þyrfti að leita eftir gagnrýnanda á samþjöppun eignarhalds í viðskiptalífinu inn á ritstjórnarskrifstofur Morgunblaðsins og til Björgólfs Guðmundssonar sem var nýkominn heim frá Rússlandi með mikla fjármuni. Þeir Björgólfur Guðmundsson skiptust á skoðunum á sviptingum í viðskiptalífinu og svöruðu spurningum fundarmanna. Kaup Björgólfs og félaga í Eimskipafélaginu voru til umræðu á þessum fundi og báðir gagnrýndu ræðumenn fyrra eignarhald á félaginu. Hér verður orðrétt eftir þeim haft það sem birtist í fjölmiðlum eftir fundinn og ber orðalag þess merki að ritað er upp eftir upptöku frá fundinum.

Styrmir Gunnarsson, ritstjóri Morgunblaðsins, sagði: „Það var eitt fyrirtæki sem að var í raun og veru allsráðandi hér í nokkur ár og það var Eimskipafélag Íslands. Við gagnrýndum Eimskipafélag Íslands mjög harkalega í byrjun ársins 1990 vegna umsvifa þess á hlutabréfamarkaði og ég er bara að rifja þetta upp og minna á þetta til þess að undirstrika það að í okkar huga, á Morgunblaðinu, skiptir ekki máli hverjir eiga hlut að máli.“

Björgólfur Guðmundsson, stjórnarformaður Landsbankans, sagði: „Og svo ég aðeins komi inn á þetta með Eimskipafélagið, það sem mér hefur alltaf fundist að því, það var alltof stórt en hafði aldrei frumkvæði að nokkrum hlut og þegar einhver kom og ætlaði að vera með frumkvæði, þá drap það það niður. Svoleiðis var það. Og þegar ég skoðaði tölurnar núna og skoðaði Samskip og Eimskip þá sé ég að Samskip er búið að koma sínum rekstri þannig að það eru um 40–50% af hans tekjum erlendis. Hitt er hérna heima, Eimskipafélagið, eiginlega allt ennþá, 280 þúsund hræður sem borga það. Þannig að það er þetta sem að ég sé í því, það þarf að breyta hugsunargangi og menn þurfa að vera djarfari.“

Þarna endurspeglast í sjónarmiðum Björgólfs sú áhersla sem átti eftir að verða allsráðandi. Af því að Samskip óx erlendis þurfti Eimskip að gera það líka og ekki vantaði lánsfé á þessum tíma þegar bankarnir áttu orðið ráðandi hlut í flestum stærri fyrirtækjum landsins. Allir fóru að keppast við að skuldsetja sig og vaxa hratt.

Starfsmenn Eimskips höfðu ávallt það markmið, allt frá stofnun félagsins árið 1914, að þjóna Íslandi á sem bestan og hagkvæmastan hátt og að þessar 280 þúsund hræður, eins og Björgólfur kallaði það, fengju hagkvæma og góða þjónustu, en hluthafar þyrftu einnig að njóta eðlilegrar ávöxtunar af sínum eignarhlut. Núna sitja þessar hræður, sem eru reyndar orðnar vel yfir 300 þúsund, með tugmilljarða skuldapakka frá Eimskipafélaginu auk þess sem hluthafar hafa tapað öllu sínu hlutafé vegna gegndarlausrar skuldsetningar með stuðningi Landsbankans. Eimskip setti Íslandsmet í taprekstri á árinu 2008 en það ár var tapið 96,7 milljarðar króna. Hvernig var þetta hægt?

Ræða Björgólfs árið 2004 og svo samskipti manna á stjórnarfundum voru auðvitað skilaboð um það að annað hvort ættu gömlu stjórnendurnir að fara sjálfviljugir eða þeim yrði sagt upp. Þeir voru ekki hæfir til að stjórna þessu djarfa útrásarfyrirtæki að mati nýrra eigenda. Flestum var ljóst, sumum strax árið 2003, að þarna yrði skipt um lið eins og gert er í fótboltaliði og fljótlega kæmi nýr framkvæmdastjóri og þjálfari og nýir, dýrari leikmenn. Auðvitað gerðist það svo allt á árinu 2004 sem var upphafið að endalokum „óskabarns þjóðarinnar“. Nýir eigendur ætluðu að gera Eimskip að stóru og öflugu félagi, sýna fram á að reka mætti Eimskipafélagið betur en áður, en nýir stjórnarmenn ofmátu sinn eigin styrk og hæfni í því sambandi. Baldur Guðnason forstjóri, Magnús Þorsteinsson stjórnarformaður og þeirra samstarfsmenn gátu aldrei skorað mörk og ekki heldur verið í vörn. Með stjórnarháttum og störfum stjórnar Eimskipafélagsins á þessum tíma voru brotin öll venjuleg lögmál í stjórnun fyrirtækja og því fór sem fór.

Hafa má samúð með Björgólfi Guðmundssyni og öðrum Hafskipsmönnum vegna þeirra ávirðinga og þeirrar ómaklegu meðferðar sem þeir fengu í Hafskipsmálinu svokallaða árið 1986. Gæsluvarðhald sem þeir máttu þola og málarekstur út af einhverjum smámunum var svartur blettur á dómskerfinu á þeim tíma. Það er því sorglegt að Björgólfur skuli nú þurfa að horfa upp á fyrirtæki undir sinni stjórn hrynja hvert af öðru. Hann ætlaði virkilega að sýna fram á það að hann gæti byggt upp öflugri fyrirtæki hér á landi. En þetta kennir okkur það, enn og aftur, að stjórnun fyrirtækja og þá einkum stefnumótun og ákvarðanir yfirstjórnar og val þeirra á forstjórum til að stýra viðkomandi fyrirtækjum, er grundvallaratriði og verður seint ofmetið.

Þetta er rakið hér af því upphaf efnahagshruns þjóðarinnar má rekja til einkavæðingar bankanna árið 2003 og til þess atburðar þann 19. september 2003 þegar uppstokkun og uppbrot varð í íslensku efnahagslífi og nýir áhættusæknir stjórnendur tóku smátt og smátt yfir bankakerfi og stærstu fyrirtæki landsmanna.“

Verðmæti aukin á pappírunum

Síðar í bókinni víkur Þorkell aftur að Eimskip og rifjar upp þegar Eimskip sameinaðist Avion Group. Þá var undirstrikað að sameinað félag yrði eitt af stærstu félögum í Kauphöllinni:

„Í raun var það Avion sem keypti 94% hlut Burðaráss í Eimskipafélaginu og nafninu var breytt í Avion Group. Í viðtali við Morgunblaðið í lok maí 2005 sagði Magnús Þorsteinsson, aðaleigandi og stjórnarformaður Avion Group: „Með kaupunum hefur orðið til stærsta félag landsins í flutningastarfsemi með áætlaða 110 milljarða veltu á þessu ári, 4.400 starfsmenn og 80 starfsstöðvar víða um heim.“ Talað var um að þetta yrði eitt af stærstu félögunum í Kauphöllinni.

Þegar aukin verðmæti á pappírnum höfðu verið búin til með þessari aðgerð var aftur horfið til gamla góða nafnsins, Hf. Eimskipafélags Íslands, sem auðvitað var stærsta eign félagsins með stöðugan og arðsaman rekstur og sterkt vörumerki að baki. Þá var einnig eðlilegt að losa sig við flugreksturinn sem átti í raun aldrei samleið með skiparekstrinum, þótt reynt hafi verið að búa til einhverja mynd af því að samlegðaráhrif væru mikil við innkaup á eldsneyti, tryggingum eða fjármögnun. Eimskipafélagið hefur á árunum 2007–2008 glímt við miklar skuldir og unnið að því að losa sig við flugreksturinn og gamlar flugvélar og situr uppi með miklar ábyrgðir vegna þessa. Stjórnarformaðurinn og forstjórinn urðu að yfirgefa skipið, nánast í ólgusjó. Þetta er eitt besta dæmi um slæm samlegðaráhrif sameiningar fyrirtækja í byrjun 21. aldar og þykist ég þá tala af nokkurri reynslu. Þetta er einnig dæmi um það hvernig getur farið ef blandað er saman hefðbundnum rekstri fyrirtækis og svo áhættusamri fjárfestingastarfsemi. Þetta er einnig dæmi um það hvernig getur farið þegar lánastofnanir og eigendur þeirra eru bæði stórir hluthafar og stórir lánveitendur í fyrirtækjum. Eigendur og stjórnendur fyrirtækja hafa brugðist. Íslendingar borga fyrir ævintýrið.

Baldri Guðnasyni, forstjóra Eimskips á árunum 2004–2008, ásamt Magnúsi Þorsteinssyni, stjórnarformanni, tókst eins og fleirum sem voru í fjárfestinga- og útrásarham á þessum árum að búa sjálfum sér til einhverja fjármuni, en aðrir hluthafar og lánardrottnar tapa tugum milljarða. Þessir menn skilja hluthafa Eimskipafélagsins og fjármála stofnanir eftir með tugmilljarða tjón og er félagið nánast gjaldþrota þegar þetta er skrifað. Fífldirfska forstjóra og stjórnar Eimskipafélagsins á þessum árum var með ólíkindum og ábyrgðin liggur hjá stærstu eigendunum sem hafa leitt félagið áfram á undanförnum árum. Óskabarn þjóðarinnar varð að vandræðabarni Landsbankans og einn af leikendum í hrunadansi fjármálakerfisins. Eimskipafélagið var í upphafi 20. aldar eitt af mikilvægustu fyrirtækjum landsmanna í sjálfstæðisbaráttunni, en getur nú lítið lagt af mörkum við endurreisnina. Eimskip varð skyndilega eitt af skuldsettustu fyrirtækjum landsins, örlagavaldur í að stefna fjárhagslegu sjálfstæði þjóðarinnar í voða og olnbogabarn landsmanna á 95 ára afmæli félagsins þann 17. janúar 2009.

Eimskipafélagið er ekki lengur sá frumkvöðull og það forystuafl sem það var á 20. öld. Í forstjóratíð Harðar Sigurgestssonar var félagið á árunum 1980–2000 leiðandi fyrirtæki í atvinnulífi landsmanna. Flestir lykilstjórnendur Eimskipafélagsins voru annað hvort reknir eða hraktir burt af nýjum eigendum og nýrri stjórn sem tók yfir árið 2003 í kjölfar uppstokkunar í atvinnulífinu, þann 19. september 2003 eins og rakið var á hér að framan. Magnús Gunnarsson tók að sér það verkefni fyrir Björgólf Guðmundsson að brjóta Eimskipafélagið upp í þrjár einingar, sem nú eru allar komnar í þrot nema sjávarútvegseining, Brim, sem seld var til Guðmundar Kristjánssonar. Magnús tók þetta að sér í góðri trú, en afraksturinn varð því miður skelfilegur.“