Forseti lýðveldisins beitir valdi sínu

Í síðustu viku boðaði forseti lýðveldisins til blaðamannafundar og tilkynnti þar að hann ætlaði ekki að staðfesta svokölluð Icesave lög sem Alþingi samþykkti nokkru fyrir áramót. Þau lög voru borin undir forseta til staðfestingar á ríkisráðsfundi í lok desember en þá tók forseti sér frest til að ákveða hvort hann samþykkti þau eða synjaði þeim staðfestingar. Eðlilegt hefði verið í samræmi við stjórnskipunarreglur að forsetinn hefði haft frumkvæði að því að boðaður hefði verið ríkisráðsfundur þar sem hann gerði ríkisráði grein fyrir afstöðu sinni til laganna. Raunar tel ég að forseta beri að gera ríkisráði grein fyrir afstöðu sinni til synjunar laga með sama hætti og bera skal lög undir forseta til samþykktar í ríkisráði. Með því að fara að með öðrum hætti fór forseti að með röngum hætti og misvirti bæði ákvæði stjórnarskrár eðlilegar stjórnskipunarreglur og ríkisstjórn landsins.

Af hverju þurfti forsetinn að boða til sérstaks blaðamannafundar til að gera grein fyrir afstöðu sinni í stað þess að gera það með þeim hætti að gera ríkisstjórn grein fyrir því á ríkisráðsfundi og láta forsætisráðherra það síðan eftir að gera grein fyrir málinu. Svarið við því af hverju forsetinn fór ekki að eðlilegum leikreglum í samræmi við stjórnarskrá er af því að núverandi forseti er eins og hann er. Hann leyfir sér að túlka stjórnskipunarreglur að eigin geðþótta eins og honum hentar hverju sinni og hann hefur sjúklega þörf fyrir að baða sig í kastljósi fjölmiðla.

Með því að gera ríkisstjórninni ekki grein fyrir málinu á ríkisráðsfundi. Raunar með því að gera ríkisstjórninni ekki grein fyrir afstöðu sinni með öðrum hætti en þeim að ríkisstjórnin fylgdist eins og aðrir landsmenn með blaðamannafundi forsetans, þá misvirti forsetinn reglur stjórnarskrár um þá stjórnskipulegu aðferðarfræði sem honum bar að sýna í slíku tilfelli. Auk þess sýndi forsetinn ríkisstjórninni algjöra lítilsvirðingu.

Nú er það raunar ekki í fyrsta skipti sem þessi forseti fer ekki að reglum stjórnarskrár varðandi tilkynningu sem þessa. Þegar hann synjaði fjölmiðlalögunum staðfestingar þá gerði hann það með svipuðum hætti en sýndi þáverandi ríkisstjórninni þó ekki sömu lítilsvirðingu og nú með því að láta hana vita af afstöðu sinni örskömmu áður en blaðamannafundurinn byrjaði.

Fólk getur haft mismunandi afstöðu til þess hvort það hafi verið rétt eða rangt af forseta lýðveldisins að neita að samþykkja Icesave lögin. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að forsetinn fór fram með óeðlilegum hætti. Hann fór að öndvert við ákvæði stjórnskipunarlaga og það er ámælisvert.

Samkvæmt 1 mgr. 11 gr stjórnarskrárinnar er forseti Íslands ábyrgðarlaus á stjórnarathöfnum. Í ábyrgðarleysi forseta felst að hann verður hvorki dæmdur til refsingar né að greiða bætur vegna stjórnarathafna. Hann ber heldur ekki ábyrgð gagnvart Alþingi. Forseti verður ekki sóttur til saka fyrir Landsdómi sem nokkuð hefur verið rætt um að undanförnu. Stjórnarathafnir ráðherra eru viðfangsefni Landsdóms en ekki forseta.

Á blaðamannafundinum sem forseti boðaði til vegna synjunar sinnar á Icesave lögunum kom hann fram með margvíslegar skýringar til réttlætingar þeirri synjum margar þeirra eru vafasamar og aðrar beinlínis rangar og verða ekki samræmdar þeim sjónarmiðum sem fræðimenn fyrr og síðar hafa sett fram varðandi þetta neitunarvald forsetans.

Í riti sínu Stjórnskipun Íslands segir Ólafur Jóhannesson fyrrum formaður Framsóknarflokksins „Það ber að hafa í huga að þó að forsetastaðan sé hér á landi fyrst og fremst táknræn tignarstaða er forsetinn jafnframt einskonar öryggi í stjórnkerfinu og getur komið til hans kasta ef stjórnkerfið að öðru leyti verður óstarfhæft.“

Almennt hefur verið litið svo á að forsetinn eig ekki að blanda sér í pólitískar deilur og það hefur jafnvel verið orðað að synjunarvald forsetans á staðfestingu á lögum taki fyrst og fremst til atriða sem varði ágreining forseta og Alþingis. Sú lagatúlkun er þó vafalaust of þröng þó að lagaskýringar forsetans nú og þegar hann synjaði fjölmiðlalögunum staðfestingar eru of rúmar.

Frá 30 nóvember 1914 til 17 júní 1944 synjaði konungur aldrei staðfestingar á lögum eða í 30 ár. Frá lýðveldisstofnun hefur aðeins Ólafur Ragnar Grímsson forseti beitt þessum synjunarrétti 26.gr stjórnarskrárinnar.

Okkur getur grein á um hvort nauðsynlegt hafi verið að synja fjölmiðlalögunum staðfestingar eða ekki eða hvort nauðsynlegt hafi verið að synja Icesave lögunum staðfestingar eða ekki. Hitt ættu þó allir að geta verið sammála um að gera verður þá kröfu til forseta Íslands að hann fari að réttum stjórnskipunarreglum og komi fram við ríkisstjórn hver svo sem hún er hverju sinni af tilhlýðilegri virðingu og láti forsætisráðherra það eftir að gera grein fyrir þeim atriðum sem undir forsætisráðherra heyrir en taki sér ekki það vald eða sýni sitjandi ríkisstjórn óvirðingu eins og forseti gerði í báðum þeim tilvikum sem hann synjaði staðfestingar.

Lýðræðissinnar vilja geta borið virðingu fyrir æðstu stjórnarstofnunum lýðveldisins. Það felur í sér að við viljum geta borið virðingu fyrir forsetaembættinu, ríkisstjórn, Alþingi, Hæstarétti og þjóðkirkjunni. Þar er ég að tala um að við viljum geta borið virðingu fyrir þessum stofnum sem slíkum sem hornsteinum þess þjóðfélags sem við höfum kosið okkur hvort sem við erum sammála einstökum aðgerðum eða athöfnum. Það skiptir því miklu að þeir sem fara með vald sem forseti, ráðherrar, þingmenn, dómarar og þjónar kirkjunnar fari að réttum leikreglum og gangi ekki yfir eðlileg mörk.