Á fyrsta farrými

Það er þekkt sagan af mönnunum sem voru að tala saman og annar sagði. Við erum á hraðri leið til helvítis og hinn svaraði. Jjá en við förum þó á fyrsta farrými.

Financial Times hefur sagt frá miklum fjárhagserfiðleikum hjá breska ríkinu og aðgerðum sem fjármálaráðherra þeirra ætlar að grípa til þar sem draga verður úr ríkisútgjöldum. Þar er sagt frá því sett verði útgjaldabann í þrjú ár. Þetta þýði að öll laun verði fryst hjá hinu opinbera og fjöldi opinberra starfsmanna muni missa vinnuna. Þetta samsvari því að dregið verði úr eyðslu sem nemur 40 milljörðum punda, 8.122 milljarða króna eða meira en útgjöld íslenska ríkisins í áratug.

Við erum í sambærilegum vanda. Spurning er hvað við ætlum að gera. Steingrímur J. Sigfússon hefur vissulega valdið vonbrigðum vegna þess hvernig hann hefur staðið að Icesave samningunum. Mun alvarlegra er að hann skuli ekki hafa staðið fyrir að mótaðar yrðu samræmdar sparnaðartillögur í ríkisrekstrinum. Það var nauðsynlegt til að forða okkur frá því að sigla hraðbyri til efnahagslegrar glötunar með öðru og mun alvarlegra hruni en við höfum hingað til upplifað. Skortur á aðhaldi í ríkisrekstrinum veldur því m.a. að endurreisnarstarfið verður erfiðara og gengi krónunnar hækkar ekki heldur lækkar.

Í grein sem birtist í ritinu The Economist 7. nóvember s.l. er fjallað um það með hvaða hætti fyrrum kommúnistaríki í Evrópu hafa tekið á efnahagslega samdrættinum og hvernig það hefur reynst. Blaðið nefnir sérstaklega Lettland og Ungverjaland sem hafi beitt markvissum niðurskurði ríkisútgjalda sem þegar hafi leitt til styrkingar gengis gjaldmiðla þessara þjóða og aukins trausts fjárfesta. Lettland og Ungverjaland voru eins og við með hávaxtagjaldmiðla sem féllu mikið þegar fólk skipti úr þeim gjaldmiðlum yfir í raunverulegu verðmæti, evrur og dollara eins og var með íslensku krónuna. Vandamál þessara þjóða eru því um margt lík okkar þó annað sé ólíkt. Meginatriðið er það að í þessum löndum Lettlandi og Ungverjalandi eru ríkisstjórnir sem þora að móta bæði skammtíma- og framtíðarstefnu til að styrkja efnahags landanna til frambúðar.

Á Íslandi er ríkisstjórn sem mótar ekki skammtímastefnu fyrr en í síðustu lög og venjulega eftir að mál eru orðin að vandamálum og því fer fjarri að hún móti langtímastefnu. Bestu dæmin um þetta er skortur á skynsamlegri stefnumörkun í lánamálum fólksins í landinu og hins vegar skortur á aðgerðum og heilstæðum tillögum um sparnað í ríkiskerfinu.

Undanfarið hefur verið tæpt á ýmsum minni háttar sparnaðartillögum ríkisins en það er sama hvar gripið er niður. Allsstaðar spretta upp hagsmunahópar sem tala gegn allri skerðingu hverju nafni sem hún nefnist. Fróðlegt hefur verið að fylgjast með þessari umræðu þar sem talsmenn sérhagsmunanna segja já við gerum okkur grein fyrir nauðsyn aðhalds og sparnaðar í ríkisrekstri og dregið verði úr umsvifum hins opinbera en það á bara ekki við hjá okkur.

Þannig má ekki fækka sýslumönnum á landinu og það má ekki draga saman í umsvifum ríkisins neins staðar á landsbyggðinni og það er stutt þeim rökum að þá sé hætta á að byggð leggist af. Sú byggð var þó í öllum tilvikum til staðar áður en starfsmanni hins opinbera var plantað niður á staðnum. Síðast mátti heyra í tengslum við minni háttar skerðingu á fæðingarorlofi að það mundi leiða til að brjóstagjöf gæti lagst af til óbærilegs tjóns fyrir komandi kynslóðir. Mér er að vísu ekki ljóst hvernig samhengi er þar á milli einkum og sér í lagi vegna þess að brjóstagjöf á Íslandi var algengari fyrir tíma fæðingarorlofs en eftir tilkomu þess. Þannig væri hægt að telja hundruð dæma sem sýna að þegar verklaus, hugmyndalaus og úrræðalaus ríkisstjórn situr þá þróast mál þannig að smám saman verða þau nánast óleysanleg.

Það verður að spara í rekstri ríkis og sveitarfélaga og það verulega, ef þjóðin ætlar að komast út úr kreppunni. Það er eitt af því mikilvægasta sem verður að gera. Við það að hlusta á talsfólk hagsmunahópanna þá velti ég því fyrir mér hvort allur dugur og kraftur sé þrotinn hjá þessu fólki sem byggir tilveruna á því að aðrir borgi fyrir það eða áhugamál þeirra. Hversu langt er frá þeim uppgjafar- og ríkishyggjuhugmyndum og hugsun þjóðskáldsins og stjórnamálamannsins Hannesar Hafstein sem birtast í kvæðinu „Stormur“ en þar segir skáldið:

Ég elska þig stormur sem geisar um grund

og gleðiþyt vekur í blaðsterkum lund

en gráfeysknu kvistina bugar og brýtur

og bjarkirnar treystir um leið og þú þýtur.

Með sama hætti og skáldið lýsir þá þarf að buga og brjóta gráfeysknu kvistina en treysta bjarkirnar. Það eru margir gráfeysknir kvistir hjá ríki og sveitarfélögum sem fara verður með eins og segir í kvæðinu að stormurinn hafi farið með þá. Það verður að beita markvissum niðurskurði í opinbera kerfinu og leggja af stofnanir sem við höfum ekki efni á eins og staðan er í dag. Fjárlögin sem nú eru til umræðu bera þess merki að ríkisstjórnin telur eðlilegt að þjóðin fljóti vakandi að feigðarósi.