Skammgóður vermir fríblaðaútgáfunnar

Það þykir sjálfsagt og eðlilegt að greiða fyrir vöru og þjónustu. Á þessu er þó ein áberandi undantekning, dreifing upplýsinga í fréttaformi. Þessara nauðsynlegu upplýsinga er þó dýrt að afla og koma til almennings, hvort heldur er um að ræða prent-, ljósvaka-, eða netmiðla.

Óhætt er að fullyrða að samfélagið þrífst ekki með eðlilegum hætti nema þessara upplýsinga njóti við en vandinn er sá að heil kynslóð hefur alist upp við að fréttum sé, að minnsta kosti að hluta, dreift án endurgjalds.

Þetta er öfugþróun sem hefur veikt undirstöður fjölmiðla svo mjög undanfarin ár að jafnvel burðarásar í þeirri grein standa nú á brauðfótum. Þróunin hófst með tilkomu fréttamiðla á netinu á tíunda áratugnum. Þeir uxu upp við hlið og í skjóli rótgróinna fjölmiðla en fyrir þjónustu með hinni nýju dreifileið var ekki rukkað sérstaklega. Fríblöð í dagblaðaformi fylgdu í kjölfarið en þau gerðu áskriftar-og lausasölublöðum sem fyrir voru á markaði erfitt fyrir.

Hérlendis var horft til þróunar fríblaða í nálægum löndum, svokallaðra metró-blaða, sem dreift var á fjölförnum stöðum, einkum brautarstöðvum. Því var ráðist í útgáfu Fréttablaðsins sem komst á legg eftir áföll og gjaldþrot í byrjun. Hér eru hins vegar engar brautarstöðvar og því varð að dreifa blaðinu í hús. Prentun er dýr sem og pappír og dreifing dagblaðs er drjúgur kostnaðarliður. Dagblað er mannfrekt og verður ekki haldið úti nema með bærilega fjölmennri og sérhæfðri ritstjórn. Séraðstæður hér á landi urðu til þess að Fréttablaðið náði fótfestu eftir gjaldþrot frumkvöðlanna enda voru nýir eigendur jafnframt aðstandendur stærstu verslanakeðja landsins. Þangað beindu þeir auglýsingum sínum, eina tekjustofni fríblaðsins.

Dæmið gekk upp í góðærinu hérlendis þótt rekstur systurblaðs Fréttablaðsins í Danmörku, í eigu sömu aðila, sýndi hve vonlaust dæmið var í raun og veru. Þótt ausið væri peningum í hið íslenska fréttablað í Danmörku varð það gjaldþrota á skömmum tíma. Önnur tilraun til fríblaðsútgáfu hérlendis endaði heldur ekki vel. Blaðið, síðar 24 stundir, var hít og taprekstur þess mikill uns það var lagt niður eftir að það var að fullu komi í eign Árvakurs, útgáfufélags Morgunblaðsins.

Staða Fréttablaðsins er hins vegar önnur en var. Góðærið er úti og eigendur þess komnir að fótum fram fjárhagslega. Þegar að kreppir í samfélaginu kemur berlega í ljós hve veik undirstaðan er ef hún byggir eingöngu á auglýsingum. Aðstandendur Fréttablaðsins hafa að vonum þurft að grípa til aðgerða, m.a. uppsagna starfsmanna auk skerðingar á vinnuhlutfalli og fækkun útkomudaga um einn. Í vor var frá því greint að tekist hefði að tryggja útkomu blaðsins næsta hálfa árið. Sá tími er að líða. Stjórnendur þess standa því frammi fyrir sama vanda og stjórnendur annarra fjölmiðla. Hver viðbrögð þeirra verða skal ósagt látið en þeir hljóta að huga að leiðum til að draga úr kostnaði á öllum sviðum, hvort heldur varðar dreifingu, prentun eða mannahald.

Morgunblaðið hefur verið áberandi í fréttum undanfarna daga. Sá áhugi gefur til kynna stöðu blaðsins í samfélaginu. Fólki stendur ekki á sama um það. Morgunblaðið hefur strítt við gríðarlegan rekstrarvanda og var komið í þrot þegar núverandi eigendur þess komu að rekstrinum. Þeir hafa orðið að grípa til sársaukafullra aðgerða svo tryggja megi útkomu blaðsins til frambúðar. Segja má að Morgunblaðið sé að nokkru fórnarlamb tilkomu fríblaða á markaðinn, líkt og var með DV á sínum tíma þegar það fór í þrot árið 2003. Fríblað inn um lúgu flestra landsmanna verður til þess að margir hætta að kaupa blöð.

Margt bendir hins vegar til þess að fríblaðaútgáfan verði skammgóður vermir enda óvíst hversu lengi örendið endist Fréttablaðinu.

Hver er svo staðan á fjölmiðlamarkaði eftir þennan áratug fríblaðanna? Jú, fjárhagslega veik dagblöð sem hafa minni burði en áður til fréttaöflunar og fréttaskýringa. Mikill taprekstur er á Ríkisútvarpinu en það nýtur framlags skattgreiðenda og staða Stöðvar 2 er án efa erfið, eins og annarra fjölmiðla og fréttadeild stöðvarinnar dýrasta deildin.

Mikil fagleg þekking hverfur með þeim blaðamönnum sem orðið hafa að víkja vegna ástandsins á markaðnum. Blaðamennska er með ótryggustu störfum enda hefur á annað hundrað blaðamönnum verið sagt upp störfum undanfarna mánuði.

Vissulega hefur ný tækni breytt dreifileiðum. Netið er öflug slík leið en vandi vefmiðlanna er sá, þótt þar þurfi hvorki að prenta né dreifa, að áskriftargjald verður trauðla sótt og auglýsingar eru ótryggur tekjugrunnur. Netmiðlarnir komast hins vegar ekki hjá því að halda úti mannskap til fréttaöflunarinnar – en fyrir þá þjónustu er erfitt að rukka, ólíkt því sem sjálfsagt þykir með aðra þá þjónustu sem veitt er í samfélaginu. Því verður ekki sagt að grunnvinna í blaðamennsku, öflun nýrra frétta og tímafrekra fréttaskýringa sé aðalsmerki netmiðlanna.

Netmiðlar í fjárhagslegri kreppu og mannfæð gera engin kraftaverk fremur en prent- og ljósvakamiðlar í sömu stöðu. Vilji menn styrkja þessa stoð samfélagsins, en varla verður um það deilt að frjáls og öflug fjölmiðlun er ein af grunnstoðum þess, verða þeir hinir sömu að sætta sig við að borga fyrir þá þjónustu eins og hverja aðra. Áskriftarblað á sér meiri lífsvon en fríblað. Við eðlilegar aðstæður á ritstjórn slíks blaðs að vera öflugri og til þess gerðar meiri kröfur en þess sem dettur óumbeið inn um lúguna.

Hið sama á að gilda um fréttaþónustu ljósvaka- og netmiðla. Til hennar á að gera miklar kröfur – og greiða fyrir hana.